Menu

Archeo Break: archeologie op het strand

Het is al langer bekend dat er op de Nederlandse stranden botten van Pleistocene en latere zoogdieren worden gevonden. Af en toe worden er ook artefacten gevonden, zoals vuurstenen werktuigen en bewerkingsafval, benen spitsen of zelfs stukken menselijk bot. Deze vondsten zijn, net als vondsten in vissersnetten of bij de grondstofverwerkende bedrijven, afkomstig uit de Noordzee. Het is niet ondenkbaar dat ze na een storm aanspoelen, maar het is meestal zo dat ze op de stranden terechtkomen door zogeheten zandsuppletie.

Elk jaar worden er vele kubieke meters sediment opgezogen voor onze kust om deze daar vervolgens mee te versterken. Tussen al dat zand zitten ook de overblijfselen van de bewoners van het gebied dat nu alweer zo’n 8000 jaar de Noordzee is, maar dat nog veel langer droog lag. Het zijn jachtbuit en artefacten van zowel de moderne mens tijdens het laatste staartje van de ijstijd en het eropvolgende Holoceen, toen het gebied langzaam weer ‘verdronk’, als resten van de Neanderthaler die hier veel langer vertoefde. Het zijn kleine aanwijzingen voor de bewoning van een enorm gebied voor onze kust waar we nog slechts weinig van weten.

Een veelvoud aan vondsten

In het verleden werd vaak gedacht dat de losse vondsten op de stranden van beperkte archeologische waarde waren. Hun secundaire positie en het gebrek aan informatie over de oorspronkelijke vindplaats beperkt natuurlijk wat erover gezegd kan worden. Toch komen we langzaam van dat negatieve standpunt terug. Het is steeds beter mogelijk om door middel van geologisch onderzoek de winlocaties van het zand in kaart te brengen en zodoende meer grip te krijgen op die verdronken prehistorische landschappen. Daarnaast herbergen de vondsten zelf een schat aan informatie die door moderne technieken, zoals gebruikssporenonderzoek en isotopen-analyse relevante informatie oplevert. Dit uiteraard naast de bekende 14C-methode waarmee we de ouderdom van onder meer been en gewei kunnen vaststellen. Die kentering is niet toevallig, maar hangt samen met de grote infrastructurele waterwerken die door Rijk, provincies en bedrijven worden ondernomen.

Naast de grootschalige kustversterking springen hier met name twee Zuid-Hollandse projecten uit: de Zandmotor voor de kust van Ter Heijde en Kijkduin en Maasvlakte 2 als uitbreiding van de Rotterdamse haven. Beide projecten hebben bijgedragen aan een sterke toename in het aantal zoekers en een explosieve groei van het aantal prehistorische vondsten. Omdat het aantal Noordzeevondsten van vóór 2016 in Zuid-Holland alleen al in de vele tientallen, zo geen honderden, loopt, voert het te ver om deze hier integraal te bespreken. We beperken ons daarom tot een korte presentatie van een aantal stukken, die echter staan voor tientallen meer.

Enkele vondsten uit 2016

Zowel de Zandmotor als Maasvlakte 2, maar ook het strand van Hoek van Holland, hebben vooral vuurstenen artefacten opgeleverd, maar ook spitsen van been of gewei, stukken gewei met bewerkingssporen, botten met snijsporen en menselijke resten. Die laatste categorie bestaat vooral uit schedelfragmenten. De vuurstenen artefacten laten op basis van typologische en technologische aspecten en verweringsverschijnselen (zoals rolling en pattina) een vrij grote tijdsdiepte zien, van het (vroege) Midden-Paleolithicum tot in het Laat-Mesolithicum. Het Laat-Paleolithicum is relatief schaars vertegenwoordigd. De voorwerpen van been en gewei zullen evenals de menselijke resten vooral uit het Mesolithicum dateren. Een fraaie vondst van de Zandmotor uit 2016 is een aantal vuurstenen schaven. De Zandmotor heeft naast vuurstenen artefacten uit het Midden- en vermoedelijk Laat-Paleolithicum vooral artefacten uit het Mesolithicum opgeleverd. Onder de mesolithische vondsten bevinden zich onder meer klingetjes en kerntjes, maar ook kernbijlen, enkele schrabbers, een paar laat-mesolithische trapeziumvormige spitsen en getande spitsen van been en gewei.

Ook Maasvlakte 2 was in 2016 rijk aan vondsten uit de Oude en Midden-Steentijd. In tegenstelling tot de Zandmotor zijn op Maasvlakte 2 vooral de vondsten uit het Midden-Paleolithicum sterk vertegenwoordigd. Onder deze vondsten zittenbehalve tientallen afslagen, waarvan een aantal klingvormig, ook kernen, enkele schaven, vuistbijlen en spitsen.

De ingang tot het prehistorische archief

Het moge duidelijk zijn dat er op de Zuid-Hollandse stranden belangrijke ontdekkingen kunnen worden gedaan. Op dit moment vormen de stranden mét beide grootschalige projecten, Maasvlakte 2 en Zandmotor, de belangrijkste ingang tot het grotendeels onbekende prehistorische archief voor onze kust. We kunnen zelfs spreken van een Europees kerngebied voor wat betreft bewoning in de Steentijd. Een uitstekend voorbeeld vormt een onderzoek uit 2016 naar mesolithisch skeletmateriaal. Hieruit bleek dat men – terwijl het Noordzeebekken langzaamaan verdronk – zich in toenemende mate richtte op een aquatisch dieet. Men trok dus niet weg, maar paste zich aan de veranderende omstandigheden aan. In die zin leert het materiaal ons dus ook iets over de omgang van de prehistorische mens met veranderende landschappen en klimaat en is zo ook voor het heden relevant. Menselijk botmateriaal blijkt bovendien vaak nog DNA te bevatten en dat is in Europa voor jager-verzamelaarsgroepen schaars voorhanden. De vele artefacten van vuursteen, been en gewei bieden ten slotte ook perspectieven om de materiële cultuur van deze groepen en regionale verschillen beter te definiëren.

Zelf een vondst gedaan? Meld het!

De toename aan vondsten in de afgelopen jaren is mede te danken aan de groter bekendheid door websites, zoals de oervondstchecker van Maasvlakte (www.oervondstchecker.nl) en websites zoals fossielnet. Er is sprake van een hechte groep van zoekers die elkaar via multimedia informeert en steeds meer oog krijgt voor archeologische vondsten. Om grip te krijgen op deze schat aan gegevens heeft een groep archeologen zich geformeerd tot de Werkgroep Steentijd Noordzee (WSN) met daarin betrokken partijen als het Rijksmuseum van Oudheden, BOOR, de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed en Stichting STONE. Bij deze willen we iedereen oproepen om prehistorische vondsten afkomstig uit de Noordzee te melden door een mail te sturen naar doggerlandarcheologie@gmail.com.

Archeologische Kroniek

Dit artikel is afkomstig uit de Archeologische Kroniek Zuid-Holland, een jaaroverzicht met de belangrijkste opgravingen en vondsten in Zuid-Holland. Elke week  wordt in de “Archeo Break” een vondst of verhaal uit de Kroniek over het jaar 2016 uitgelicht. De Kroniek is hier digitaal beschikbaar of voor 1 euro te bestellen.